Sözlük

Gizlilik ve güvenlik terimleri

Fazla teoriye girmeden kısa tanımlar: makalelerde ve hizmet ayarlarında neyin anlatıldığını anlamanız için.

Bağlantı kısaltıcı: Uzun bir bağlantıyı kısa hale getiren hizmet. Kullanışlıdır ama gerçek adresi gizler; bu yüzden e-postalardaki kısa bağlantıları tıklamadan önce kontrol etmekte fayda var.
Çerez (cookie): Bir sitenin sizi tanımak için tarayıcınıza kaydettiği küçük dosya: oturumu açık tutmak, ayarları hatırlamak ve ayrıca siteler arası reklam takibi için.
DKIM: E-postadaki dijital imza. Alıcı, DNS'teki açık anahtarla imzayı doğrular ve e-postanın alan adından gönderildiğini, yolda değişmediğini anlar.
DMARC: SPF ve DKIM kontrollerinden geçemeyen e-postalarla ne yapılacağını alıcılara bildiren alan adı politikası: kabul etmek, spama atmak veya reddetmek.
DNS: İnternetin «telefon rehberi»: site adını sunucu adresine çevirir. Korumasız DNS sorguları hangi siteleri ziyaret ettiğinizi ele verebilir.
E-posta takma adı: Postaları ana kutunuza yönlendiren ek adres. Gerçek adresinizi gizlemenizi ve spam gelmeye başlarsa takma adı kapatmanızı sağlar.
EXIF: Fotoğrafın içindeki meta veri bloğu: telefon modeli, çekim zamanı ve çoğu zaman kesin GPS koordinatları. Fotoğrafı yayımlamadan önce silmek en iyisidir.
GDPR (AB Genel Veri Koruma Tüzüğü): AB'nin Genel Veri Koruma Tüzüğü. İnsanlara hakkında hangi verilerin toplandığını öğrenme ve bunların düzeltilmesini veya silinmesini isteme hakkı verir.
Geçici (tek kullanımlık) e-posta: Kayıt olmadan saniyeler içinde oluşturulan ve sınırlı süre yaşayan bir e-posta adresi. Güvenmediğiniz sitelere gerçek adresinizi vermemek ve sonrasında spam almamak için kullanılır.
Google Safe Browsing: Google'ın tuttuğu ve çoğu tarayıcının kullandığı tehlikeli siteler listesi. Bu listeye karşı kontrol, bilinen oltalama ve bulaşmış adresleri yakalar ama yeni olanları yakalamaz.
HTTPS ve TLS: Tarayıcınız ile site arasındaki bağlantıyı şifreleyen teknoloji. Kilit simgesi, verilerin yolda dinlenemeyeceği anlamına gelir; sitenin kendisinin dürüst olduğunu garanti etmez.
IP adresi: İnternet bağlantınızın sayısal adresi. Siteler bununla yaklaşık konumunuzu ve sağlayıcınızı belirler.
İki adımlı doğrulama (2FA): İki onayla giriş: şifre ve ikinci bir faktör; uygulamadan bir kod, SMS ya da fiziksel bir anahtar. Şifre çalınsa bile ikinci faktör olmadan giriş yapılamaz.
İzleme pikseli: Bir e-postadaki ya da sayfadaki 1 piksellik görünmez görsel. Yüklendiğinde gönderen, e-postayı açtığınızı, ne zaman ve hangi cihazdan açtığınızı öğrenir.
Kaba kuvvet (brute force): Bir programın çok sayıda olasılığı deneyerek şifreyi tahmin ettiği saldırı. Kısa ve basit şifreler saniyeler içinde kırılır; uzun ve rastgele olanlar neredeyse hiç kırılmaz.
Karma (hash): Verinin geri döndürülemez biçimde kısa bir diziye dönüştürülmesinin sonucu. Hizmetler şifrelerin kendisi yerine karmalarını saklar; karmadan metin geri elde edilemez ama eşleşme kontrol edilebilir.
Kimlik bilgisi doldurma (credential stuffing): Bir siteden çalınan kullanıcı adı ve şifrelerin diğer sitelerde otomatik denendiği saldırı. Aynı şifreyi birden çok yerde kullanıyorsanız işe yarar.
Meta veri: Veri hakkında veri: bir dosyayı kimin, ne zaman, hangi cihazda, nerede oluşturduğu. Fotoğrafların ve belgelerin meta verileri çoğu zaman içeriğin kendisinden fazlasını ele verir.
Oltalama (phishing): Dolandırıcıların banka, hizmet veya tanıdık biri gibi davranarak sizi sahte bir sayfada şifre ya da kart bilgisi girmeye yönlendirdiği yöntem. Çoğunlukla bağlantı içeren bir e-posta veya mesajla gelir.
Passkey (geçiş anahtarı): Şifresiz giriş yöntemi: cihazınız sizi parmak izi, yüz veya PIN ile doğrular. Anahtar siteye bağlıdır, bu yüzden sahte bir oltalama sayfasında elde edilemez.
Proxy sunucu: Sizinle site arasında aracı: site sizin değil proxy'nin adresini görür. VPN'den farklı olarak genellikle cihazın tüm trafiğini şifrelemez.
Quishing: QR kod üzerinden oltalama: e-postadaki ya da broşürdeki bağlantı yerine sahte bir siteye götüren bir kod görseli bulunur. Sorun, taramadan önce adresi görememenizdir.
Sıfır bilgi (zero-knowledge): Hizmetin verilerinizi teknik olarak okuyamadığı yaklaşım: şifreleme anahtarı yalnızca sizde kalır. Bu sitedeki gizli notlar böyle çalışır.
Sosyal mühendislik: Makineleri hacklemek yerine insanları manipüle etmek: «bankadan» bir arama, «patrondan» bir e-posta, acele ettirme ve baskı. Amaç, şifreyi, kodu veya parayı sizin kendi elinizle vermenizi sağlamaktır.
Spam: İstenmeyen toplu gönderimler. Kullanıcı verilerini satan veya kaybeden sitelere adresinizi bıraktığınızda adresiniz spam gönderenlerin veri tabanlarına düşer.
SPF: Bir alan adının kendi adına e-posta göndermeye yetkili sunucuları listelediği DNS kaydı. Sahte gönderenleri elemeye yardımcı olur.
Şifre yöneticisi: Tüm şifrelerinizi şifreli biçimde saklayan ve sizin yerinize dolduran program. Yalnızca bir ana şifreyi hatırlayarak her sitede uzun ve benzersiz bir şifre kullanmanızı sağlar.
Şifreleme: Verinin yalnızca anahtarla okunabilecek biçimde dönüştürülmesi. Yazışmaları, dosyaları ve bir siteyle bağlantıyı yabancılardan korur.
Tarayıcı parmak izi (fingerprinting): Çerez olmadan, ayarlarınızın birleşimiyle (yazı tipleri, ekran, dil, cihaz modeli) sizi tanıma yöntemi. Birlikte neredeyse benzersiz bir «imza» oluştururlar.
Tek kullanımlık kod (OTP): Bir kez ya da birkaç dakika geçerli olan sayısal kod; girişi veya kaydı onaylamak için gönderilir. Böyle bir kodu kimseyle paylaşmayın: gerçek hizmet çalışanları bunu istemez.
Typosquatting: Gerçek adreslere benzeyen adreslerle site kaydetmek (google.com yerine gooogle.com); yazım hatasına ya da dikkatsizliğe güvenilir.
Uçtan uca şifreleme (E2EE): Mesajın yalnızca alıcı tarafında çözüldüğü şifreleme. Mesajı ileten hizmet bile onu okuyamaz.
Veri sızıntısı: Bir sitenin kullanıcı verilerinin hack veya hata nedeniyle yetkisiz kişilerin eline geçmesi. Sızıntılarda en sık e-posta, şifre, telefon ve isimler açığa çıkar.
VPN: Trafiğinizi kendi sunucusu üzerinden geçiren ve gerçek IP adresinizi ziyaret ettiğiniz sitelerden ve sağlayıcınızdan gizleyen hizmet. Herkese açık ağlarda korur ama tek başına sizi anonim yapmaz.
Zararlı yazılım (malware): Zarar vermek için yazılmış programlar: virüsler, casus yazılımlar, fidye yazılımları. Cihaza çoğunlukla e-posta ekleri ve bulaşmış siteler yoluyla girer.